بررسی و ارزیابی شاخص های سلامت و آمادگی جسمانی سالمندان مرکزنگهداري ومراقبت و توانبخشي سالمندان شهرستان سنندج

بررسی و ارزیابی شاخص های سلامت و آمادگی جسمانی سالمندان مرکزنگهداري ومراقبت و توانبخشي سالمندان شهرستان سنندج

یسرارحمانی

1-    کارشناس ارشد فیزیولوژی ورزشی و مربي ورزش توانبخشي مرکز سالمندان شهر سنندج

بهبود شرايط زندگي، افزايش طول عمر و اميد به زندگي پديده سالمندي را در جوامع بهدنبال داشته است (Kinsella & Phillips DR, 2005). پدیده افزایش جمعیت سالمندان یکی از مهم‌ترین چالش‌های اقتصادی، اجتماعی و بهداشتی در قرن بیست و یکم به شمار می‌رود (Lunenfeld B, 2002). با افزايش سن افراد، اهميت ارتقا سلامت و افزايش كيفيت زندگي نيز روزبه‌روز بيشتر می‌شود (Mokhtari F, 2011). درحالحاضر، جمعیت ایران از نظر ساختاری سالخورده نیست، اما با توجه به عوامل مختلفی چون کاهش میزان موالید و افزایش امید به زندگی، طبق نظریه انتقال جمعیتی در آینده‌ای نزدیک، جمعیت سالمندان در ایران، بخش قابل توجهی از ساختار جمعیتی کشور را تشکیل خواهد داد (Zarghani, Kharazmi, & Johari, 2015). بر اساس سرشماری نفوس سال 1395 ایران، از جمعیت ۷۹ میلیونی کشور، بیش از هفت میلیون نفر یعنی حدود 28/9 درصد کل جمعیت را سالمندان بالای 60 سال تشکیل می‌دهند. پیش‌بینی می‌شود درصد سالمندان ایران تا سال ۲۰۲۵ میلادی، به ۱۰ و تا سال ۲۰۵۰ به بیش از ۳۰ درصد بافت جمعیتی برسد. بر اساس این پیش‌بینی در سال ۲۰۵۰ درصد جمعیت سالمند ایرانی از میانگین جهانی و آسیایی بیشتر و از هر سه نفر، یک نفر سالمند خواهد شد. رشد جهانی جمعیت سالمندان برای ارائه‌کنندگان خدمات بهداشتی و درمانی، اعضای خانواده و جامعه‌ای که سالمندان در آن زندگی می‌کنند یک چالش مهم محسوب می‌گردد که اهمیت مناسب سازی و در عین حال برطرف کردن مشکلات سالمندان در استفاده از امکانات را بیش از پیش مورد تأکید قرار میدهد  (Marais S, Conradie G, 2006). لذا تأمین، حفظ و ارتقاي آسايش و آرامش اين قشر آسيب پذير يكي از مهم ترين چالشهاي كشورها به شمار ميرود كه میبايد در برنامهريزيهاي توسعه اجتماعي به آنها پرداخته شود.

سالمندي و شهرنشيني، به دليل تأثير متقابل بر يكديگر، از محورهاي مهم مطالعه و برنامهريزي براي افزايش كيفيت زندگی سالمندان در شهر محسوب ميشوند.

کاهش عملکرد جسمانی سالمندان (Grant, 2001) و عوامل محیطی دیگر مانند توسعه شهرها و افزایش پیچیدگی زندگی شهري، ورود به دورۀ بازنشستگی، نداشتن درآمد مناسب، عدم برخورداری از حمایتهای اجتماعی لازم و صنعتی شدن جوامع؛ سالمندان را بیشتر در معرض انزوا و ابتلا به بیماری های مختلف قرار داده است (Kekäläinen, Kokko, Sipilä, & Walker, 2017; Rashidi, Rashidy-Pour, Ghorbani, Diyant, & Shahvaranian, 2017). در کشورهای توسعه یافته دولت و مردم کاملا آمادگی رویارویی با چالش ناشی از شمار فزاینده افراد سالمند در جامعه را دارند، درحالی که اغلب کشورهای درحال توسعه حتی از این پدیده و گرفتاری های بهداشتی، اجتماعی و اقتصادی آن آگاه نیستند. به عنوان مثال ژاپن به عنوان کشوری دارای بیشترین طیف جمعیتی سالمند، در طول چند دهه گذشته، اقدامات مفیدی جهت بهبود شرایط سالمندان انجام داده است؛ اما با این وجود محققان در این کشور پا را فراتر گذاشته اند و با بررسی شرایط روانی و کیفیت زندگی به بررسی میزان رضایت سالمندان از وضع موجود دریافتند که در حال حاضر این افراد از لحاظ اجتماعی نسبت به گذشته بیشتر منزوی شدهاند. چنین انزوایی اغلب باعث کاهش رفاه اجتماعی میشود (Murayama et al., 2015)؛ در این راستا پیرو نتایج حاصل از تحقیقات جامعهشناسی در بررسی زندگی مرتبط با سلامت در گروههای سنی مختلف در آمریکا، مشخص شد که افراد سالمند بیشتر از سایر گروههای سنی از بعد جسمی نامطلوب و محدودیت حرکتی به عنوان دو عامل حیاتی مرتبط با کيفيت زندگی و کاهش فعالیتهای اجتماعی رنج میبرند (Hupin et al., 2015). از این رو آمریکا نیز در طول چند دهه گذشته از این برنامه ها برای حل طیف وسیعی از مشکلات اجتماعی از مشارکت سالمندان در مراقبت از فرزندان تا ممانعت از ترک تحصیل جوانان با هدف بهبود روابط اجتماعی سالمندان بهره برده است (Thornton, 2017).

متأسفانه سالمندان پس از بازنشستگی در جامعه به فراموشی سپرده میشوند. طبق نظریهی فراگیر رشد روانی اریکسون، آخرین مرحله از رشد روانی کمالیابی در برابر ناامیدی است. این مرحله به عنوان نیاز اساسی و ذاتی بزرگسالان با افزایش توجه از خود به دیگران، انتقال دانش و هدایت نسل بعدی تعریف شده است (Erickson & Erickson, 1997).

شهر دوستدار سالمند، شهری است که در آن سالمندان و مردم عادی هر دو به یک اندازه از حقوق شهروندی برخوردارند و شهر با سالمندان غریبه نیست و استانداردها و کدهای طراحی در مناسب سازی آن رعایت میشود (Sharqi, Zarghami, Kousalari, & Olfat, 2016). براساس شاخصهای شهر دوستدار سالمند سازمان بهداشت جهانی، شاخصهای فرهنگی و تفریحی (فعالیتهای ورزشی و اوقات فراغت سالمندان) اهمیت بسیاری در ارتقای کیفیت زندگی و حفظ توأمان سلامت جسم و روح سالمندان در اجتماع شهری و در نهایت کاهش هزینههای درمان دارند (Khodadady, Sheikholeslami, Rezamasuoleh, & Yazdani, 2007). اوقات فراغت به عنوان یک پدیدۀ فرهنگی و اجتماعی تأثیرگذار بر ابعاد اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، موضوع مشترک تمام اقشار جامعه است. متأسفانه سالمندان و بازنشستگان در این زمینه به فراموشی سپرده شدهاند. قشر سالمند جامعه با توجه به عواملی چون ورود به دورۀ بازنشستگی، نداشتن اشتغال به کار، تنهایی، نداشتن حمایت اجتماعی و صنعتیشدن جوامع درمعرض خطر و تهدید قرار دارند. پیشگیری از این روند، مستلزم فراهم ساختن امکانات فرهنگی تفریحی برای سالمندان در گروههای سنی متعدد است (Nabavi et al., 2014; Shirazi Khah, Mousavi, & Sahaf, 2012). اما محدودیتهای موجود در مورد کمبود اماکن ورزشی مناسب، دردسترس نبودن و یا هزینههای مربوط به آن، استفاده سالمندان از محیطهای ورزشی را با محدودیت مواجه ساخته است. همچنین سایر مسائل از قبیل عدم نظارت و کنترل شایسته، ساماندهی مناسب، استفاده بخشهایی از این اماکن فقط برای ورزشهای خاص، توجه کمتر به امر نگهداری و امکان استفاده کم بانوان از این مکانها و برخی معضلات اجتماعی باعث کاهش بهرهوری و استقبال کم شهروندان از این فضاهای ورزشی شده است. بهبود کیفیت خدمات و افزايش بهرهوري در اماکن ورزشی به عنوان يك ضرورت، در راستاي بهرهبرداری بهتر از عوامل و منابع میتواند در جبران كمبود سرانة فضاهاي ورزشي، توزیع ناعادلانه اماکن ورزشی درسطح شهر و رسیدن به استانداردهای موجود تأثیرگذار باشد.

در اغلب جوامع، سالـمندان با كاهـش تواناييهـاي جسمـي، روانی و شناختي برای حفظ سلامت، عملكرد و خودكفايي به حمايتهاي رسمي يا غير رسمي وابسته میشوند (Kagagn SH, 2003). متأسفانه در ایران آمار دقیقی از تعداد سالمندان نیازمند حمایتهای اجتماعی، افراد فعال در اجتماع و یا میزان فعالیت ورزشی آنان در دسترس نیست. همچنین میزان حضور بانوان سالمند به دلیل محدودیتهای فرهنگی، بسیار کمتر میباشد. از طرفی سازمانهای مرتبط در زمینه رفع مشکلات سالمندان در ایران بسیار محدود و در تأمین بعضی از مسائل سالمندان مانند نیازهای روانشناختی و مشاوره به کل وجود ندارد. در حالیکه مسائل سالمندان و اتخاذ سياست‌گذاري هاي صحيح در مورد آنها در حال حاضر به يك نگراني مشترك جهاني تبديل شده است.

ارتقای کیفیت زندگی به حفظ سلامت جسم و روان سالمندان و در نهایت کاهش هزینه‌های درمانی کمک شایانی مینماید. کشورهای پیشرفته برنامه‌های متنوعی برای کاهش انزوای افراد سالمند در برنامه‌ریزی‌های خود مدنظر قرار می‌دهند. یکی از این برنامه‌ها ورزش است که به‌عنوان فعالیت بدنی و اجتماعی نسبتاً کم‌هزینه که برای اغلب مردم در دسترس است و می‌تواند تأثیرات مفیدی بر سلامت و کیفیت زندگی سالمندان داشته باشد.هدف ما هم اجراي برنامه هاي ورزش و سبک زندگی فعال در مرکز سالمندان سنندج همين خواهد بود.علاوه بر بهبود تحرک در سالمندان می‌تواند در پیشگیری از بیماری‌های شناخته‌شده مزمن مانند دیابت، بیماریهای قلبی و عروقی و سرطان مؤثر باشد. برخی از محققان نشان دادهاند که 150 دقیقه فعالیت در هفته منجر به کاهش 28 درصدی میزان مرگ‌ومیر سالمندان بزرگ‌سال شده است. مشارکت فعال سالمندان در فعالیتهای اجتماعی سرگرم‌کننده و ورزشی (حداقل یک‌بار در هفته) سبب پیشگیری از مشکلات جسمی و افزایش کیفیت زندگی میگردد؛ اما متأسفانه باوجود اثبات تأثیرات مثبت ورزش و فعالیت بر جنبه‌های مختلف سلامت، سالمندان به دلیل مشکلات جسمانی مانند محدودیت‌های حرکتی تمایل بسیار کمی به شرکت در برنامه‌های منظم ورزشی دارند. تحقیقات نشان داده است که بخش قابل‌توجهی از جمعیت سالمند حتی در کشورهای پیشرفته نیز فعالیت ورزشی منظم کمی دارند و کمتر از 3 درصد آن‌ها از دستورالعمل‌های فعالیت بدنی سازمان بهداشت جهانی پیروی می‌کنند.

برای افزایش سطح فعالیت بدنی در میان سالمندان باید عوامل در سطح فردی، اجتماعی و محیطی موردتوجه قرار گیرند. در سطح فردی راهبردهای رفتاری مانند برنامه‌ریزی و خود انگیزشی و در سطح اجتماعی، حمایت اجتماعی مانند برنامهریزی برای فعالیتهای ورزشی گروهی، می‌توانند میزان فعالیت بدنی سالمندان را افزایش دهند.

با توجه به افزایش شمار سالمندان در کشور و مسائل مربوط به دوره سالمندی، مناسب سازی و در عین حال برطرف کردن مشکلات سالمندان در استفاده از امکانات شهری به ویژه ورزشی با توجه به طراحی شهری بسیار حائز اهمیت میباشد (Sciences, Shoja, Nabavi, Kassani, & Bagheri yazdi, 2012). از طرفی به منظور حمایت از برنامههای حل این مشکل در سطح ملی، ايجاد هر نوع تغيير در ارائه خدمات به سالمندان باید بر مبناي اطلاعات صحيح انجام شود که از طريق پژوهش هاي علمي و كاربردي در زمينه تبعات فردي، اجتماعي و بهداشتي سالمندي به دست خواهند آمد.

در این راستا در استان کردستان و در مرکز سالمندان  شهرستان سنندج به منظور کسب آگاهی از وضعیت سلامتی سالمندان و ارزیابی شاخص های سلامتی و آمادگی جسمانی آنها به منظور برنامه ریزی بهتر برای آنها در آینده تحقیقی تحت عنوان ارزیابی میزان شاخص های سلامتی شهروندان سالمند انجام گرفت که در مجموع نتایج این تحقیق نشان داد که در تمامی شاخص های سلامتی یعنی هماهنگی عصبی-عضلانی، قدرت عضلانی، استقامت عضلانی، استقامت قلبی-عروقی و تنفسی، تعادل، انعطاف پذیری، میزان فعالیت روزانه، میزان راه رفتن، وضعیت کلی سلامتی آنها به طور کلی در دامنه متوسط و ضعیفی قرار دارند. همچنین مشخص شد که به استثنای استقامت تنفسی در هیچ کدام از شاخص های تحقیق بین زنان و مردان سالمند تفاوت معناداری وجود ندارد. بدین معنی که همه آنها در دامنه یکسانی به لحاظ وضعیت ضعیف سلامتی و آمادگی جسمانی برخورداند که بایستی با برنامه ریزی مناسب شرایط تقویت این فاکتورها را از طریق برنامه های ورزشی و افزایش فعالیت روزانه سالمندان فراهم نمود. نتایج آزمون کروسکال والیس نشان داد که بین گروه های مختلف سنی سالمندان به لحاظ میزان استقامت تنفسی و انعطاف پذیری در هر دو گروه مردان و زنان تفاوت معناداری وجود دارد. در شاخص تعادل این تفاوت صرفا در گروه های سنی مختلف زنان سالمند معنادار بود. در شاخص استقامت عضلانی و قدرت عضلانی نیز در گروه مردان سالمند و در گروه های مختلف سنی تفاوت معناداری وجود دارد.  در بقیه شاخص ها تفاوت معناداری در هیچ کدام از گروه ها مشاهده نشد. به طور کلی به مدیران و تصمیم گیرندگان حوزه سالمندان جام جم شهرستان سنندج و همچنين ومراکزهاي سراسرکشور پیشنهاد می شود که با توجه به پایین بودن اکثرشاخص های سلامت و آمادگی جسمانی در بین سالمندان بعنوان یک هشدار و بازخورد برای وضعیت سلامتی آنها برنامه ریزی لازم برای فراهم نمودن فعالیت های ورزشی و پر کردن اوقات فراغت آنها با فعالیت های ورزشی از طریق مهیا ساختن امکانات و تجهیزات لازم، جهت افزایش کیفیت زندگی و سلامتی آنها اقدامات لازم را بعمل آورند.

باتشکر فراروان

يسرا رحماني